Mącznica lekarska

Mącznica lekarska – Arctostaphylos Uva Ursi
Ang. Common Bearberry; franc. Busserole officinal; niem. Barentraube; ros. Tołoknianka apteczna ja.

Występowanie
W strefie umiarkowanej półkuli półn., w Polsce powszechnie w suchych lasach sosnowych. Jest pod częściową ochroną.

Surowiec
Liść mącznicy — Folium Uvae ursi.

Główne związki
Glikozydy fenolowe do 12% (m.in. arbutyna, małe ilości metyloarbutyny), estry arbutyny z kwasem galusowym, wolny hydrochinon, garbniki estrowe (gallotaniny) 6—19%, flawonoidy do 1,5% (m.in. hiperozyd, kwercytryna, mirycetyna), trójterpeny (m.in. kw. ursolowy do 0,75%), kwasy polifenolowe (m.in. kw. chinowy, kw. elagowy, kw. galusowy do 6%).

Działanie
Urodesinficiens, adstringens, diureticum.
Surowiec i jego przetwory zawierają glikozydy fenolowe (głównie arbutynę), które hydrolizują w moczu i uwalniają czynny związek — hydrochinon, działający przeciwbakteryjnie w drogach moczowych. Hydroliza arbutyny następuje tylko w zasadowym środowisku moczu, optymalnie w pH 7,5—8,0. Liczne badania wykazały, że hydrochinon działa na wszystkie drobnoustroje wywołujące zakażenia dróg moczowych, zwłaszcza na Staphylococcus albus, Pseudomonas aeruginosa, Proteus sp., Streptococcus faecalis oraz na ich formy antybiotykooporne. Szczególną skuteczność wykazuje hydrochinon w stosunku do pałeczek Proteus, które wytwarzają znaczne ilości enzymu ureazy, rozkładającego mocznik do amoniaku, co z kolei powoduje, że zakażenia tym drobnoustrojem przebiegają z silna alkalizacją moczu, niekiedy do pH 9,0—9,5. Po podaniu wyciągu z surowca bakteriobójcze stężenie hydrochinonu w moczu utrzymuje się przez kilka godzin. Również inne składniki liści mącznicy działają odkażająco w drogach moczowych, chociaż słabiej i krócej od hydrochinonu — kw. galusowy, występujący w stanie wolnym i powstający po hydrolizie garbników; kw. ursolowy i niektóre flawonoidy. Omawiany surowiec zwiększa również nieznacznie ilość wydalanego moczu, w większym stopniu wzmaga usuwanie jonów sodowych i chlorkowych (flawonoidy). Wyciągi wodne z liści mącznicy zawierają duże ilości garbników i po podaniu doustnym wywierają silne działanie ściągające na błony śluzowe przewodu pokarmowego. Wskutek łatwego tworzenia połączeń z białkami, garbniki zmniejszają przepuszczalność ścian jelit (antidiarrhoicum), unieczynniają drobnoustroje jelitowe i wytwarzane przez nie toksyny, hamują krwawienia z uszkodzonych drobnych naczyń (haemostypticum).

Działania uboczne
Duże dawki wyciągów z liści mącznicy, podawane przez dłuższy okres, mogą spowodować objawy przewlekłego zatrucia hydrochinonem (wymioty, stany pobudzenia i kurcze, niedokrwistość hemolityczna, stłuszczenie wątroby). Jednorazowo duże dawki wyciągu mogą drażnić żołądek (garbniki), natomiast preparaty i mieszanki ziołowe zawierające jako jeden ze składników Fol. Uvae ursi są całkowicie bezpieczne.

Zastosowanie
W stanach nieżytowych, a przede wszystkim w zakażeniach bakteryjnych dróg moczowych — w zapaleniu kłębków nerkowych (glomerulitis), miedniczek nerkowych (pyelitis), w odmiedniczkowym zapaleniu nerek (pyelonephritis), zapaleniu pęcherza (cystitis) zarówno w przypadkach podostrych, jak i przewlekłych, w przypadkach ostrych łącznie z antybiotykami, sulfonamidami i innymi chemioterapeutykami. Bardzo skuteczne jest stosowanie surowca i preparatów zawierających wyciąg z liści mącznicy w przewlekłych i powracających zakażeniach układu moczowego, zwłaszcza u młodzieży i osób w wieku podeszłym, źle znoszących długotrwałą antybiotykoterapię, oraz gdy stwierdzono obecność L-form bakterii (pozbawionych błony komórkowej). Przed podaniem wyciągów z surowca należy sprawdzić i zalkalizować odczyn moczu (Diuramid). Pomocniczo stosuje się liście mącznicy w zachowawczym leczeniu kamicy moczanowej, cystynowej i ksantynowej (optimum pH wynosi 7,2—8,0). Surowiec jest częściej stosowany w różnych zestawieniach i preparatach niż per se. Liście mącznicy są składnikiem mieszanki Urosan, a wyciąg draż. Amionin.

Przeciwwskazania
Końcowy okres ciąży, stany pooperacyjne nerek i przewodu pokarmowego, zaawansowany, zanikowy nieżyt błony śluzowej żołądka, niedokrwistość niedobarwliwa.