Rauwolfia

Rauwolfia żmijowa – Rauwolfia serpentina
Ang. Rauwolfia; franc. Rauwolfia; niem. Rauwolfie; ros. Rauwolfija zmeinaja.

Występowanie
W tropikalnej strefie Azji, głównie w Indiach; uprawiana w kilku krajach.

Surowiec
Korzeń rauwolfii — Radix Rauwolfiae. Inne gatunki — Rauwolfia canescens z Indii oraz Rauwolfia vomitoria z Afryki tropikalnej, służą przeważnie do otrzymywania alkaloidów.

Główne związki
Mieszanina ponad 30 alkaloidów w ilości do 1,3%, z których największe znaczenie w lecznictwie mają rezerpina, dezerpidyna i rescynamina oraz ajmalina.

Działanie
Rezerpina — hypotonicum, sedativum; ajmalina — cardiosedativum.
Korzeń rauwolfii, zarówno zespół wszystkich związków czynnych (Alcaloida Rauwolfiae omnia), jak i pojedyncze alkaloidy — rezerpina, dezerpidyna i rescynamina są związkami sympatykolitycznymi, blokują obwodowe i ośrodkowe nerwy adrenergiczne i obniżają poziom noradrenaliny oraz serotoniny w tkankach. Hamują również czynność ośrodków współczulnych, mianowicie ośrodka naczynioruchowego (spadek ciśnienia tętniczego krwi), ośrodka oddechowego (nieznaczne zmniejszenie częstotliwości oddechu), ośrodków podwzgórzowych (spadek temperatury ciała). Równocześnie są pobudzane niektóre ośrodki przywspółczulne, przez co następuje zwiększenie wydzielania soków trawiennych, wzmożenie perystaltyki jelit oraz zmniejszenie diurezy. Zasadniczym działaniem, wykorzystywanym szeroko w lecznictwie, jest obniżanie ciśnienia krwi, natomiast pozostałe działanie traktuje się obecnie jako uboczne. Alkaloidy rauwolfii wywierają także wpływ na twór siatkowaty (formatio reticularis) w rdzeniu przedłużonym i zmniejszają wrażliwość na bodźce zewnętrzne. W konsekwencji znoszą uczucie niepokoju i napięcia emocjonalnego, bez naruszania procesów kojarzenia, zmniejszają nieznacznie aktywność motoryczną i ułatwiają zasypianie.
Ajmalina ma właściwości przeciwarytmiczne, analogiczne do chinidyny. Reguluje zaburzenia rytmu serca wskutek zmniejszania pobudliwości mięśnia sercowego na bodźce, przedłuża czas przewodzenia, zmniejsza częstotliwość skurczów oraz wewnątrzkomórkowe rozprzestrzenianie pobudzenia. W konsekwencji następuje zablokowanie elektrycznej pobudliwości serca.

Działania uboczne
Rezerpina powoduje ślinotok, nudności, ból głowy, tachykardię, uszkodzenie błony śluzowej żołądka (po dłuższym stosowaniu może wywołać wrzód żołądka), obrzęk błony śluzowej nosa; ajmalina może uszkodzić wątrobę (żółtaczka cholestatyczna), a po drugim stosowaniu spowodować agranulocytozę (konieczność kontroli obrazu krwi).

Zastosowanie
Mieszaninę wszystkich alkaloidów oraz pojedyncze alkaloidy (rezerpinę, dezerpidynę i rescynaminę) stosuje się w różnych formach nadciśnienia tętniczego, zwłaszcza jeśli przebiegają one z nadpobudliwością nerwową. W szczególności w lekkich stanach nadciśnienia, w okresie ciśnienia chwiejnego i ustalonego (okres II i III choroby), jak również w nadciśnieniu na tle nefropatii, tyreotoksykozy, klimakterium, choroby nowotworowej i zatrucia ciążowego. Również w stanach psychotycznych i nerwicowych przebiegających z uczuciem niepokoju lub lęku, w zbytnim pobudzeniu ruchowym i agresywności, zwłaszcza u osób starszych i z postępującą miażdżycą mózgu. Ajmalina znajduje zastosowanie w częstoskurczu napadowym, w skurczach dodatkowych przedsionkowych i komorowych, w ostrym napadowym migotaniu przedsionków, wieloogniskowych skurczach dodatkowych oraz w tachykardiina tle tyreotoksykozy.

Przeciwwskazania
Rezerpina i zespół alkaloidów: wrzód żołądka i dwunastnicy, – daleko zaawansowana miażdżyca, nowotwór sutka, ciężkie uszkodzenia nerek, endogenne depresje; ajmalina: blok przedsionkowokomorowy II stopnia, bradykardia, poważne uszkodzenia miąższu wątroby.